|
Het brein lijkt qua organisatie veel op een stratenboek – zo’n boek waar je doorheen bladert als je bijvoorbeeld op vakantie gaat met je auto. De veelheid aan provinciale wegen, snelwegen, splitsingen, kleine dorpjes en grote steden geeft een globale indruk van hoe complex onze hersenen in elkaar zitten. De steden en dorpen komen overeen met de zenuwcellen die informatie verwerken, terwijl de verschillende wegen de vezeldraden representeren die de informatie van de ene naar de andere zenuwcel overbrengen.
Twee eigenschappen maken van het brein een zeer bijzonder orgaan: de eerste wordt redundantie genoemd en de tweede is plasticiteit. Redundantie betekent overvloed. Laten we nog eens aan het stratenboek denken. Er is niet één weg die naar een stad leidt, er zijn altijd meer wegen. De A2 is bijvoorbeeld niet de enige weg die van Amsterdam naar Maastricht leidt. Voor onze hersenen geldt hetzelfde. Er zijn verschillende wegen die twee zenuwcellen in onze hersenen verbinden, en dat is een groot voordeel.
Als in ons voorbeeld van het wegennet een route is geblokkeerd, bijvoorbeeld door een ongeluk of een aardbeving, dan biedt een alternatieve route ons toch nog de kans om onze bestemming te bereiken. In onze hersenen werkt dit hetzelfde; als sommige wegen zijn onderbroken door hersenletsel of als gevolg van het ouder worden, ontstaat er een nieuwe route die de boodschap via een omleiding door het zenuwstelsel stuurt.
Het functioneren van redundantie is echter aan grenzen gebonden. Neurochirurgen weten heel goed dat ze bij hersenoperaties zeer voorzichtig moeten zijn om niet de grotere zenuwbanen door te snijden, want als dit eenmaal is gebeurd zullen ze nooit meer herstellen. Daarom functioneert redundantie alleen bij kleine beschadigingen.
De tweede eigenschap die ons brein zo speciaal maakt is plasticiteit. Maar wat betekent die term precies? Het brein van de foetus is net als klei: goed kneedbaar en gemakkelijk te vormen. Daarom moeten er tijdens de zwangerschap zoveel voorzorgsmaatregelen worden getroffen om te voorkomen dat invloeden van buitenaf het vormingsproces van de delicate mechanismen verstoren. De plasticiteit zal tijdens de ontwikkeling van het brein afnemen om een substantiële stabiliteit voor het individu te garanderen. Anders zou het brein volledig zijn uitgeleverd aan de externe omgeving en hierdoor constant veranderen. Maar net als de kameleon de kleur van zijn huid kan veranderen, behoudt het volwassen brein zijn mogelijkheid om zichzelf te modificeren als gevolg van schade, het verouderingsproces of herhaaldelijke oefeningen.
Het buitenste deel van onze hersenen wordt de cortex genoemd en doet dienst als centrum voor informatieverwerking. De kaarten van de zintuiglijke gebieden van ons lichaam worden deels in de cortex bewaard. Een fenomeen dat ons een idee kan geven van de plastische eigenschap van deze kaarten is het zogenaamde fantoomledemaatsyndroom. Als een ledemaat is geamputeerd, kan het sensorische gebied van de cortex dat van dit ledemaat informatie ontving, worden hergebruikt om informatie van andere delen van het lichaam te verwerken. Een patiënt waarvan de hand is geamputeerd, kan bijvoorbeeld druk op de geamputeerde hand voelen als zijn gezicht wordt aangeraakt.
Herstructurering kan ook na hersenletsel plaatsvinden. Als een klein deel van de cortex is beschadigd, verandert de functie van andere delen van het brein om het werk over te nemen van het beschadigde gebied. Je kunt het vergelijken met hoe het internet werkt. Als, om wat voor reden dan ook, een server het begeeft, betekent dit niet dat het netwerk plat ligt, want er zijn andere servers die de functies van de kapotte server kunnen overnemen. Ook oefeningen modificeren ons brein en verbeteren hierdoor de capaciteit ervan. In de hersenschors van sommige violisten is het gebied dat de bewegingen regelt van de linkerhand, waarmee de snaren worden ingedrukt, bijvoorbeeld groter dan bij de meeste mensen. Het leren van een vreemde taal zorgt voor een verdere ontwikkeling van het hersengebied dat zich met talen bezighoudt, terwijl taxichauffeurs vooral de hersengebieden ontwikkelen die ruimtelijke informatie verwerken.
Plasticiteit is niet alleen een bijzonder fenomeen in de hersenen van jonge mensen, maar ook bij ouderen. Hoewel in mindere mate dan bij jonge mensen, wijst overvloedig onderzoek uit dat mentale oefening ook de hersenprestaties bij oudere mensen verbetert. Daarom zijn Brain Training en Meer Brain Training uitstekende hulpmiddelen om je brein jong te houden tot op gevorderde leeftijd.
|
